De vorm van geluid

We spreken de hele dag.
We vertellen iets, stellen een vraag, geven uitleg, delen wat we voelen of proberen duidelijk te maken wat we bedoelen. Het lijkt zo vanzelfsprekend dat we nauwelijks stilstaan bij wat er eigenlijk gebeurt.
Ik denk iets.
Ik zet dat om in woorden.
Ik spreek die woorden uit.
Jij hoort ze.
En ergens onderweg lijkt mijn betekenis bij jou aan te komen.

Toch weten we uit ervaring dat het niet zo eenvoudig werkt.
We kunnen precies dezelfde woorden gebruiken en iets anders bedoelen. We kunnen denken dat we heel duidelijk zijn geweest en ontdekken dat de ander een heel ander gesprek heeft gevoerd. Soms ontstaat verwarring over één woord. Soms begrijpen twee mensen elkaar pas veel later, wanneer dezelfde zin ineens een andere betekenis krijgt.
Dat noemen we vaak miscommunicatie. Alsof er onderweg iets is misgegaan. Maar misschien begint het interessante onderzoek al een stap eerder: wat wordt er eigenlijk overgedragen wanneer we spreken?

Wanneer we spreken, brengen onze stembanden de lucht in beweging. Er ontstaan kleine veranderingen in luchtdruk die zich als geluidsgolven door de ruimte verspreiden. Die beweging bereikt het oor van iemand anders. In die zin reist geluid werkelijk van de ene mens naar de andere.

De woorden zelf reizen echter niet als afzonderlijke pakketjes door de lucht. Er zweeft geen boom, liefde, morgen of ik begrijp je tussen twee mensen. Er beweegt lucht.
Onze oren reageren op die beweging en zetten haar om in signalen die het zenuwstelsel verder kan verwerken. Pas ergens in dat proces ontstaat opnieuw iets wat wij herkennen als klank, taal en uiteindelijk betekenis.
Hoewel dat onderscheid klein lijkt, verandert het veel. Immers, als betekenis niet letterlijk door de lucht reist, waar ontstaat zij dan wel?

Voordat een woord wordt uitgesproken, is er aan de kant van de spreker al veel gebeurd.

Misschien is er een gedachte of een gevoel waarvoor nog geen duidelijke woorden bestaan.
Misschien weten we precies wat we willen zeggen en zoeken we naar de juiste formulering. Soms spreken we voordat we zelf volledig begrijpen wat er in ons leeft en horen we pas tijdens het praten wat we eigenlijk bedoelen.

Wat zich in ons bewustzijn bevindt, moet hoe dan ook worden omgezet. Een ervaring wordt taal.
Taal wordt beweging van adem, mond, tong en stembanden.
Die beweging wordt geluid.
En vanaf dat moment bestaat wat wij wilden zeggen niet meer alleen als innerlijke ervaring. Het heeft een fysieke vorm gekregen die de wereld in kan bewegen. Daarmee is echter de betekenis nog niet aangekomen.
Aan de andere kant begint namelijk een tweede proces.

De luisteraar ontvangt geen gedachte.
Ook geen bedoeling.
Zelfs geen kant-en-klare woorden.
Het oor ontvangt geluid.

Uit dat geluid moet ons brein opnieuw iets herkennen. Het verbindt klanken tot woorden, woorden tot zinnen en zinnen tot een groter geheel. Daarbij verwerken we intonatie, tempo en nadruk, maar ook wat ervoor werd gezegd, wat we van de ander weten en wat binnen de situatie logisch lijkt.
Zo ontstaat gaandeweg betekenis.

Daarbij horen ook de verwachtingen die we in de loop van de tijd van iemand hebben opgebouwd. We raken vertrouwd met hoe iemand spreekt, reageert en zich uitdrukt. Wanneer iemand anders klinkt dan we gewend zijn, sluit wat we horen minder direct aan bij dat bekende patroon. Ons brein zoekt dan in eerdere ervaringen naar aanknopingspunten om betekenis te geven aan wat er op dat moment binnenkomt.

Op die manier luistert ook het beeld dat we van iemand hebben opgebouwd als het ware mee. Wat we op dit moment horen, wordt mede verstaan vanuit wat we daarvoor al hebben leren kennen.
Dat roept een interessante vraag op: hoeveel ruimte geven we iemand om anders te klinken dan we van hem of haar gewend zijn?

Dat betekent dat luisteren veel actiever is dan het meestal voelt. We nemen niet simpelweg in ontvangst wat iemand anders heeft verzonden. Ons waarnemingssysteem werkt mee aan wat uiteindelijk wordt verstaan.

We kunnen dezelfde woorden horen zonder dezelfde betekenis te vormen.

Tijdens het luisteren gebruiken we context, eerdere ervaringen, verwachtingen en wat we al van iemand kennen om te begrijpen wat we horen. Verstaan is daardoor geen eenvoudige overdracht van betekenis. De luisteraar neemt actief deel aan het ontstaan ervan.

Misschien is communicatie daardoor minder vergelijkbaar met het versturen van een pakket en meer met een ontmoeting.
De spreker brengt iets naar buiten.
De luisteraar brengt iets tegemoet.
Tussen die twee ontstaat wat uiteindelijk als betekenis wordt ervaren.
Woorden zijn bruggen, en elke brug wordt van twee kanten gebouwd.
Dat maakt communicatie tegelijkertijd kwetsbaar en bijzonder.

We kunnen elkaar nooit volledig overhandigen wat zich in ons bevindt. Toch lukt het ons voortdurend om via luchtbewegingen, klanken en tekens iets van onze innerlijke wereld voor een ander toegankelijk te maken.
We kunnen een herinnering oproepen in iemand die er zelf nooit bij was.
We kunnen iemand laten lachen met geluid dat enkele seconden eerder nog niet bestond.
We kunnen met één zin een gedachte openen die jarenlang blijft doorwerken.
Er beweegt dus iets werkelijk tussen ons.
Alleen is dat misschien niet precies wat we altijd hebben aangenomen.

Als je terugdenkt aan een gesprek waarin iemand anders reageerde dan je had verwacht, wat werd er dan werkelijk gezegd?

Welke betekenis gaf jij op dat moment aan de woorden, de toon en de manier waarop ze werden uitgesproken?

En kun je ergens herkennen waar waarnemen overging in interpreteren?

Als betekenis niet simpelweg in de woorden zelf zit, ontstaat de volgende vraag vanzelf:
hoe maakt ons brein van geluid eigenlijk taal?